Orion, de machtige jager

Naar sterren kijken is al vele generaties een favoriet tijdverdrijf. Beschavingen van duizenden jaren geleden hadden een veel beter zicht op de sterren dan nu; de mensen leefden veel meer buiten en er was geen lichtvervuiling. De manier waarop wij sterren identificeren wordt nog steeds beïnvloedt door de manier waarop men in de oudheid tegen de sterren aankeek: als sterrenbeelden. Orion, de jager, is één van de meest herkenbare sterrenbeelden aan de hemel.

Sterrenbeelden zijn configuraties van sterren zoals ze vanaf de aarde te zien zijn. Omdat de ruimte driedimensionaal is, hebben sterrenbeelden niets te maken met waar de sterren zich in werkelijkheid bevinden. De sterren in hetzelfde sterrenbeeld kunnen vele lichtjaren uit elkaar liggen en lijken alleen vanaf de aarde bij elkaar te staan. De meeste moderne sterrenbeelden komen van de oude Grieken, zoals het sterrenbeeld Orion, de grote jager.

Griekse mythologie

In de Griekse mythologie was Orion een reus en een machtige jager. Volgens één van de verhalen werd hij erg arrogant en schepte op dat hij alle dieren op aarde zou doden. De Goden waren erg vertoornd en stuurden een schorpioen om Orion te doden. De twee vochten de hele dag maar geen van beidde kon overwinnen en het gevecht werd gestaakt. Orion viel dodelijk vermoeid in slaap waardoor de schorpioen hem kon steken. Orion werd wakker en doodde de schorpioen maar het gif had zijn werk al gedaan en Orion stierf. De Goden plaatsten Orion en Schorpioen aan de hemel maar ver uit elkaar zodat ze niet opnieuw zouden vechten. Als Orion ondergaat in het westen, komt Schorpioen op in het oosten. Een ander verhaal gaat dat Artemis, de godin van de maan en de jacht, verliefd werd op Orion. Haar tweelingbroer Apollo was jaloers en daagde haar uit een ver in zee zwemmend figuur te raken met haar pijl. Artemis wist niet dat het Orion was en doodde hem met haar pijl. Toen de erachter kwam wat ze gedaan had plaatste ze hem, samen met zijn jachthonden, aan de hemel. Haar verdriet verklaard het koude licht van de maan.

Overige culturen

Ook andere culturen zagen een figuur in deze groep sterren. De Chaldeeën kenden deze groep sterren als Tammoez, naar de maand waarop de riem net voor dageraad opkwam. De Syriërs zagen hem als Al Jabar, de reus en voor de oude Egyptenaren was hij Sahoe, de ziel van Osiris. De Khoisan (of bushmannen) vertellen over Aob de jager, voorgesteld door Alderbaran in Stier, die door zijn vrouwen (de Pleiaden)gestuurd werd om te jagen. Hij schoot een pijl af op drie zebra’s, voorgesteld door de drie sterren in Orion’s riem, maar miste. Hij kon zijn pijl niet terug gaan halen omdat er een leeuw (Betelgeuse) op de loer lag en de drie zebra’s ontsnapten naar de aarde. Veel andere Afrikaanse culturen zagen ook drie dieren in de sterren van de riem van Orion.

Wetenschap

Orion is één van de meest herkenbare sterrenbeelden aan de hemel met zijn drie heldere sterren op een rij die de riem vormen. Van links naar rechts zijn dit: Alnitak, Alnilam en Mintaka. Deze sterren behoren tot de verste sterren die je nog met het blote oog kunt zien, Alnilam staat maar liefst 1340 lichtjaar ver. Dit betekend dat het licht van deze ster er 1340 jaar over doet om ons te bereiken! Licht reist met een snelheid van bijna 300.000 kilometer per seconde. Alnitak en Minataka staan respectievelijk op 820 en 915 lichtjaar. De twee heldere sterren boven de riem zijn Betelgeuse(links) en Bellatrix (rechts), zij vormen de schouders van de jager. Onder de riem vormen twee andere heldere sterren zijn voeten. De ster aan de rechterkant heet Rigel en is 40.000 keer helderder dan onze zon op een afstand van 773 lichtjaar. Betelgeuse is een rode reus aan het einde van zijn leven. Als je goed kijkt zie je dat deze ster een rode gloed heeft, dit komt doordat de ster zijn waterstof voorraad bijna opgebruikt heeft en de oppervlakte temperatuur afneemt. Binnen niet al te lange tijd (naar astronomische maatstaven, dus enkele duizenden jaren) zal de ster in supernova gaan. Dit betekend dat de ster explodeert en de buitenste lagen afstoot waardoor hij enkele maanden heel helder straalt. Wat overblijft, is dan een nevel, terwijl de kern van de geëxplodeerde ster een compacte neutronenster vormt. Net onder de riem zijn een drietal sterren zichtbaar die het mes van Orion vormen. De middelste hiervan is geen ster maar een nevel, de Grote Orion Nevel genaamd. Zelfs met een gewone verrekijker kun je al zien dat dit geen ster is maar een vaag bolletje licht. Een nevel is een wolk van interstellair gas die de kraamkamer vormt voor nieuwe sterren.

Bron: Stars of the southern skies, an astronomy Field guid by Mary Fitzgerald, Stargazing from game reserves in Southern Africa by Anthony Fairall, Astronomica by Fred Watson